આ બ્લૉગ શોધો

25 એપ્રિલ, 2018

ભારતમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિઃ-2

સમગ્ર વિશ્વમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસામાં વધારો થઈ રહયો છે. ભારતમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધ થતી હિંસામાં દર વર્ષે ર૦ ટકાની વૃદ્ધિ થઈ રહી છે. દેશમાં જેટલી પણ ગુનાહિત ઘટનાઓ ઘટે છે એમાં અંદાજે ૧૦ ટકા મહિલાઓ વિરુદ્ધ થાય છે. આ આંકડાઓ વધારે પણ ાહોઈ શકે છે. કારણ કે આપણું સામાજિક માળખું એવું છે કે મહિલાઓ પોતાની વિરુદ્ધ થતી હિંસા કે ગુનાખોરીને પારિવારિક અને સામાજિક મર્યાદાના કારણે ચુપચાપ સહી લે છે અને બાબતે પોલીસ ફરિયાદ કરવાનું ઉચિત સમજતી નથી. અથવા તો ઘરવાળા એને સમજાવીને પોલીસ ફરિયાદ ન કરવા દબાણ કરે છે. મહિલાઓ વિરુદ્ધ થતી હિંસામાં જેનો સમાવેશ થાય છે એ એ બળાત્કાર, દહેજ માટે ઉત્પીડન, છેડછાડ, જાતીય દુર્વ્યવહાર, અપહરણ, છોકરીઓનો અનૈતિક દેહવ્યાપાર, ભ્રુણ હત્યા વગેરે. ભારતમાં સ્ત્રીઓ ન ઘરમાં સુરક્ષિત છે ન ઘરની બહાર. આ કડવી વાસ્તવિકતા છે. રાષ્ટ્રીય અપરાધ રેકોર્ડ બ્યૂરોના આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં દર ૭ મિનિટે સ્ત્રીઓ સામે કોઈ ને કોઈ ગુનો આચરાય છે, દર ર૬ મિનિટે  કોઈ સ્ત્રી સાથે છેડછાડ કરવામાં આવે છે, દર ૩૪ મિનિટે એક બળાત્કાર થાય છે. દર ૪૪ મિનિટે કોઈ છોકરીનું અપહરણ થાય છે. દર ૭૭ મિનિટે દહેજને લીધે એક સ્ત્રી મોતના ખપ્પરમાં હોમાય છે. સરકાર દ્વારા દાવો કરવામાં આવે છે કે દેશમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા કંઈક ઓર જ છે. વિશ્વમાં દર ૧૦૦ પુરૃષોએ ૯૮ર સ્ત્રીઓ છે ત્યાં ભારતમાં આ સંખ્યા ૯૪૩ છે. (ર૦૧૧માં)
સ્ત્રીઓની સમસ્યાઓને સંક્ષિપ્તમાં જોઈએ.

* કન્યા ભૃણ હત્યા

છોકરીઓને એક દિવસ સાસરે વળાવવાની છે તો પછી એમને ભણાવી-ગણાવીને ખોટો ખર્ચો કેમ કરવોે. આવી નકારાત્મક માનસિકતાને લીધે સ્ત્રીઓ સગર્ભા થાય ત્યારે ગર્ભ ચકાસણી કરાવવામાં આવે છે. જો છોકરો હોય તો ગર્ભ રહેવા દેવામાં આવે છે અને છોકરી હોય તો ગર્ભપાત કરાવી નાખવામાં આવે છે. દેશમાં ગર્ભ ચકાસણી વિરુદ્ધ 'પ્રિન્ટેલ ડાયોગ્નોસ્ટિક ટેકનીક રેગ્યુલશેન તથા પ્રિવેન્શન ઓફ મિસયુઝ એકટ, ૧૯૯૪)' અમલી હોવા છતાં દેશમાં એક અંદાજ મુજબ વર્ષે દહાડે રૃા.૧૦૦૦ કરોડનો ગર્ભપાતનો ધંધો ધમધોકાર ચાલે છે. વસ્તી ગણતરીના આંકડાઆ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. દેશમાં દર ૧૦૦૦ પુરૃષેએ ર૦૦૧માં ૯૩૩ સ્ત્રીઓ હતી, એક દાયકામાં થોડોક જ સુધારો થયો અને ર૦૧૧માં આ રેશિયો ૯૪૩ થયો. જ્યાં શિક્ષણનું પ્રમાણ સારૃં છે એવા રાજ્યોમાં સ્ત્રીઓની સંખ્યા પણ સારી છે. દો.ત. કેરમાં દર હજાર પુરૃષોએ ૧૦૮૪ સ્ત્રીઓ છે. પોંડીચેરમાં ૧૦૩૭, તામિલનાડુમાં ૯૯૬, આંધ્રપ્રદેશમા ૯૯૩, છત્તીસગઢમાં ૯૯૧, મેઘાલય, મણિપુર, ઓરિસ્સા અને મિઝોરમાં પણ ઠીકઠાક છે. પરંતુ સૌથી ચિંતાજનક બાબત હરિયાણાની છે. દેશમાં સૌથી ઓછું પ્રમાણ ત્યાં છે. દર હજાર પુરૃષોએ માત્ર ૮૭૭ સ્ત્રીઓ જ છે.
જાતીય દુર્વ્યવહારઃ
સ્ત્રીઓ જાતીય દુુર્વ્યવહારનો ઘણી વખત ભોગ બને છે. આમાં સામેલ છે- અપશબ્દો, અશ્લીલ હરકતો, છેડછાડ, સીટી મારવી, વાસનાભરી દૃષ્ટિએ જોવું. વગેરે આ દુર્વ્યવહારનો સૌથી વધુ ભોગ નોકરી વ્યવસાય કરતી મહિલાઓ બને છે. જાતીય દુર્વ્યવહારની દૃષ્ટિએ દેશમાં સૌથી અસુરક્ષિત શહેર દેશનું પાટનગર દિલ્હી છે. એ 'ગુનાખોરીનું પણ પાટનગર' છે.
સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના દિશા-નિર્દેશ અનુસાર બળજબરીથી શારીરિક સંપર્ક કરવો. શારીરિક સંબંધ સ્થાપિત કરવાના હેતુથી આગ્રહ કરવો કે માંગ કરવી, અપશબ્દોનો પ્રયોગ, અશ્લીલ ચિત્રો કે ફિલ્મો બતાવવી, કોઈપણ શારીરીક  શાબ્દિક કે અશાબ્દિક અશ્લીલ હરકત જાતીય દુર્વ્યવહારની શ્રેણીમાં આવે છે. ભારતીય દંડસંહિતાની કલમ ૩પ૪માં મહિલાઓના શિયળભંગને સંગીન અપરાધ માનવામાં આવ્યા છે. આના માટે બે વર્ષની જેલની સજા તથા આર્થિક દંડની જોગવાઈ છે. આ બધી વ્યવસ્થાઓ હોવા છતાં આવી ઘટનાઓને કાં તો નોંધવામાં નથી આવતી અથવા નોંધવામાં આવે છે તો ન્યાયિક વિલંબને કારણે ખોરંભે પડી જાય છે. તેથી મોટાભાગની સ્ત્રીઓ પોતાની સામાજિક આબરૃ સાચવવા શારીરિક આબરૃની ઘટનાઓને ઢાંકપિછોડો કરી લે છે. પરિણામે ગુનેગારો, સરળતાથી છટકી જાય છે. એમને કાનૂનનો કોઈ ભય હોતો નથી. જે કંઈ ઘટનાઓ પોલીસ ચોપડે નોંધાય છે એમાંથી માંડ ૧૦-૧પ ટકા  ગુનેગારોને સજા મળે છે. કાયદાઓ અને સજાઓ ગમે તેટલા સખત હોય પરંતુ જ્યાં સુધી પીડિતા અને એના સગાસંબંધીઓ મક્કમતાથી પોલીસ કેસ ન કરે ત્યાં સુધી ગુનેગારોને મોકળું મેદાન મળતું રહેશે.

બળાત્કારઃ

ભારતમાં બળાત્કારની ઘટનાઓ સામાન્ય છે. આંકડાઓ મુજબ દેશમાં દર ૩પ મિનિટ એક સ્ત્રી ઉપર બળાત્કાર ગુજારવામાં આવે છે. એક વર્ષથી ઓછી ઉંમરની બાળકીઓ ઉપર બળાત્કારની ઘટનાઓ વધી રહી છેફ. એ સરકાર અને સમાજશાસ્ત્રીઓ માટે ચિંતાનો વિષય છે. ભારતમાં બળાત્કારના દરરોજ ૪પ કેસ નોંધવામાં આવે છે, જે પશ્ચિમી દેશો કરતા ઓછા છે. પરંતુ એ યાદ રાખવું જોઈએ કે મોટાભાગના બળાત્કારના કેસો પોલીસના ચોપડે નોંધાતા નથી. દેશનું પાટનગર દિલ્હી બળાત્કારનું પણ પાટનગર છે. દિલ્હીમાં સ્ત્રીઓ સુરક્ષિત નથી. વિદેશી મહિલાઓ સાથે પણ બળાત્કારની ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. આનાથી વિદેશોમાં દેશની આબરૃના લીરા  ઉડે છે. પ્રવાસન ઉદ્યોગને પણ ફટકો પડે છે.
બળાત્કારની ઘટનાઓ પાછળ આપણી ઉપભોકતાવાદી સંસ્કૃતિ, સંસ્કારની સાથે સાથે પાશવી મનોવૃત્તિ અને વધતું જતું શહેરીકરણ મુખ્યત્વે જવાબદર છે. અશ્લીલ સેકસ સાહિત્ય, ફિલમ, વીડિયો, ઇન્ટરનેટ વગેરે બળાત્કારની ઘટનાઓ માટે જવાબદાર ગણી શકાય. પ્રચાર માધ્યમોમાં 'સેકસ અને હિંસા'નું પ્રદર્શન વધ્યું છે, જે સમાજમાં વધતા યૌન અપરાધોના વધવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. દેશી-વિદેશી ફિલ્મોમાં પુરૃષ-સ્ત્રીના પ્રેમાલાપને એવા અંદાજમાં રજૂ કરવામાં આવે છે કે જેથી સ્ત્રી-દેહને મુકતરૃપે ભોગવવાની જાણે વ્યાપક સામાજિક સ્વીકૃતિ આપવામાં આવી હોય ! આજકાલની એડવર્ટાઈઝમાં સ્ત્રીઓ માત્ર મોજ-મસ્તીનું સાધન, ઉત્તેજીત કરનારા અને કામુક અદાઓથી આકર્ષિત કરનારી દર્શાવવામાં આવે છે. પુરૃષોના અંડરવેયર કે શેવિંગ ક્રીમમાં કે રેઝરની જાહેરાતમાં સ્ત્રીનું શું કામ હોય ? એમ છતાયં આવી જાહેરાતોમાં સ્ત્રીઓને બતાવવામાં આવે છે. આજકાલની જાહેરાતોમાં સ્ત્રીઓ કેવળ મોજ-મસ્તીનું સાધન-ઉત્તેજિત કરાવવાળી અને કામુક અદાઓથી આકર્ષનાર રમકડાઓ જેવી થઈ ગઈ છે. આ ઉપરાંત ઇન્ટરનેટ બ્રોડબેન્ડ તથા સ્માર્ટફોન ઉપર ઉપલબ્ધ મફત ઇન્ટરનેટને કારણે આજની નવી પેઢી કામુક વીડિયો ઉપરાંત પોર્નોગ્રાફીક વેબસાઇટો જોઈ નાની ઉંમરમાં જ પુખ્ત થઈ રહી છે. આ કામુકતા પણ સ્ત્રીઓ ઉપર બળાત્રકારનું કારણ હોઈશ કે છે. આશ્ચર્યજનક બાબત તો આ છે કે સગીર બાળાઓ અને મહિાલઓ ઉપર બળાત્કાર ગુજારનાર પીડિતના નજીકના સંબંધીઓ જ હોય છે અથવા એમ કહો કે ૮૦ ટકા અપરાધીઓ એવા હોય છે જેને પીડિતઓ ઓળખતી હોય છે. આ કેસોમાં પોલીસ પીડિતાની ફરિયાદ લેતી નથી અને ઘણા કેસમાં પીડિતાઓ પોલીસ ફરિયાદ કરતી નથી. ખાનદાનની આબરૃ ભરબજારે કોણ ઉછાળે ? આમ, મોટાભાગના બળાત્કારના કેસો પોલીસના દફતરે નોંધાતા નથી અને જે નોંધાય છે એમાં અદાલતમાં બોર્ડ ઉપર કેસ આવતાં આવતાં જ વર્ષો નીકળી જાય છે અને જે કેસો બોર્ડ ઉપર આવી જાય છે એમાં ભર અદાલતમાં પીડિતાને એવા લુચ્ચા સવાલ કરવામાં આવે છે કે મહિલાઓ શરમાઈ જાય, જેમણે 'દામિની' ફિલ્મ જોઈ હશે એમને આ વાત ખબર હશે. પોતે નિર્દોષ છે એ સાબિત કરવાનું સઘળ કાર્ય જાણે પીડિતાને માથે હોય ! આ કેવી ન્યાયવ્યવસ્થા ! આપણી આ ખામી ભરેલી ન્યાયિક વ્યવસ્થાને લીધે મોટાભાગના અપરાધીઓ વટથી છૂટી જાય છે અને પીડિતાઓ ના છૂટકે આત્મહત્યાનો આશરો છે છે.
રાષ્ટ્રીય અપરાધ રેકર્ડ બ્યૂરોના આંકડા અનુસાર ર૦૧પમાં દેશમાં બળાત્રકારના ૩૪૬પ૧ કેસ નોંધાયા હતા. આ તોપલીસના ચોપડે નોંધાયેલા કેસ છે, ન નોંધાયેલા કેસોની સંખ્યા આનાથી ત્રણ ગણી વધુ હોઈ શકે છે.
દિલ્હીમાં ૧૬મી ડિસેમ્બર ર૦૧રની રાત્રે પેરામેડિકલ શાખાની વિદ્યાર્થિની 'નિર્ભયા' ઉપર કેટલાક નરાધમોએ બળાત્કાર ગુજાર્યો હતો. હોસ્પિટલમાં એનું મૃત્યુ થતાં સમગ્ર દેશમાં બળાત્કારીઓ વિરુદ્ધ જન આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો હો. એમને સખતમાં સખત સજા કરવાની લોકમાગણી બુલંદ થઈ હતી. પરિણામે ર૦૧૩માં સરકારને બળાત્કારના કાયદામાં સુધારો કરવાની ફરજ પડી હતી.
નાની બાળકીઓઉપર વધી રહેલા બળાત્કારનોની સંખ્યા દર્શાવે છે કે આપણે એક સમાજ તરીકે પતન પામ્યા છીએ. માણસાઈની છેલ્લામાં છેલ્લી પાયરીએ આવીને આપણે ઊભા છીએ. સામાન્ય માણસો વ્યતિત થઈ જાય એ સમજી શકાય પરંતુ લશ્કરના શિસ્તબદ્ધ સૈનિકો 'AFSPA' કાયદાનો ગેરલાભ ઉઠાવી નિર્દોષ મહિલાઓ ઉપર બળાત્કાર ગુજારે ત્યારે સમાજે અને વિશેષતઃ સરકારે ગંભીરતાથી વિચારવું જોઈએ.
જ્યારે પણ કોમી હુલ્લડો ફાટી નીકળે છે ત્યારે હુલ્લડખોરો માટે (બીજા જૂથની) સ્ત્રીઓ સોફટ ટાર્ગેટ હોય છે. આવા નરાધમો બળાત્ર દ્વારા પોતાની મર્દાનગી નહીં નામરદાનગી જ જાહેર કરતાં હોય છે. ખરો પુરૃષ સ્ત્રી ઉપર અત્યાચાર કદાપિ ન કરે. આવા (ના)મરદો ઉપર પોલી કેસ પણ થતા નથી એ પાછી એક બલિહારી છે !
બળાત્કારની ઘટનાઓને રોકવા માટે સરકારે ત્વરિત પગલાં લેવા જાઈએ. મહિલાઓએ કરાટે અને બીજા સેલ્ફ ડિફેન્સના પાઠ શીખવા જ જાઈએ અને સાથે સાથે પુરૂષોને ઉત્તેજિત કરે એવા ટૂંકા વો પહેરવાથી પણ પરહેજ કરવો જાઈએ. સામે પક્ષે પુરૂષોએ પોતાના વિચારો બદલવાની સાથે પોતાના મન ઉપર કાબૂ રાખતા પણ શીખવું જાઈએ. એક હાથથી તાળી પડતી નથી. જવાબદારી બંને પક્ષે આવે છે. એટલે જ ઇસ્લામે ીઓને પોતાના અંગઉપાંગોને યોગ્ય રીતે ઢાંકીને બહાર નીકળવાનો આદેશ આપ્યો તો પુરૂષોને નજર નીચી રાખવાની પણ આજ્ઞા આપી છે.
નિર્ભયા કેસ પછી સોશિયલ મીડિયામાં જનઆક્રોશ ફાટી નીકળ્યો હતો. એમાં ઘણા રસપ્રદ સૂચનો પણ આવ્યા હતા. કેટલાક લોકો બળાત્કારીઓને ફાંસીની સજા માગી રહ્યા હતા તો કેટલાક એમને જાહેર જનતાની વચ્ચે ફાંસીએ લટકાવવા કે ગોળી મારી દેવી જાઈએ એવા સૂચનો પણ કરી રહ્યા હતા. કેટલાક લોકો બળાત્કારીનો લિંગ કાપી નપુંસક બનાવવાની તરફેણમાં પણ હતા તો કેટલાક એને જાહેરમાં પથ્થર મારી, મારી  નાખવાની તરફેણમાં હતા. ટૂંકમાં બળાત્કાર જેવા જઘન્ય અપરાધ ઉપર લગામ કસવા સરકારે ખૂબ જ ગંભીરતાથી વિચારણા કરવી જાઈએ એ સમયની માગ છે.

અપહરણઃ

રાષ્ટ્રીય અપરાધ નોંધણી બ્યૂરો અનુસાર અપહરણ અને ભગાડી જવાના મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં છોકરીઓ અને ીઓ ભોગ બને છે. છોકરીઓનો વેપાર પણ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટાપાયે થાય છે. બાંગ્લાદેશ અને નેપાળથી હજારોની સંખ્યામાં ીઓ અને છોકરીઓને ભિન્ન સીમાઓથી ભારતમાં પ્રવેશ કરાવી દેશના અલગ-અલગ પ્રદેશોમાં દેહ વ્યાપાર માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે ૧૮ વર્ષથી ઓછી વયની છોકરી અને ૧૬ વર્ષથી ઓછી વયના છોકરાને એના કાયદાકીય વાલી કે માતા-પિતાની સહમતી વિના લઈ જવા અથવા ફોસલાવવાને ‘અપહરણ’ ગણવામાં આવે છે. જ્યારે ભગાડી જવા કે અગવા કરવા (છહ્વઙ્ઘેર્ષ્ઠૈંહ)નો અર્થ છે એક ીને આ ઉદ્દેશથી બળજબરીથી કે ધોખાબાજીથી લઈ જવી કે એની સાથે ફોસલાવીને અવૈદ્ય રીતે સંભોગ કરવામાં આવે અથવા એની ઈચ્છા વિરુદ્ધ એને કોઈ વ્યÂક્ત સાથે લગ્ન કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે. અપહરણના મામલે પીડિતાની સહમતી મહ¥વ નથી. જ્યારે ભગાડી જવાના કે અગવા કરવાના કેસમાં પીડિતાની સ્વૈÂચ્છક સહમતી અપરાધીને માફ કરાવી દે છે.
આંકડાઓને સાચા માનીએ તો ભારતમાં એક દિવસમાં સરેરાશ ૪૩ છોકરીઓ કે ીઓનું અપહરણ કરવામાં આવે છે. આમ વાર્ષિક ૧પ,૬૧૭ કેસ બને છે.
અપહરણ તથા ભગાડી જવાના કિસ્સાઓને રોકવા માટે ‘ઈમોરલ ટ્રાફિક પ્રિવેન્શન એકટ’ (આઈટીપીએ-૧૯૮૬) તથા ‘ઇન્ડીસેન્ટ રિપ્રેજન્ટેશન ઓફ વુમન એકડ’ જેવા કાયદાઓ છે. પરંતુ આમાં કેટલીક ત્રુટીઓને દૂર કરવાની આવશ્યકતા છે. આઈટીપીએ-૧૯૮૬ વેશ્યાવૃત્તિ રોકવાને બદલે એને નિયંત્રિત કરવાની વાત કરે છે. આમાં મહિલા વેશ્યાવૃત્તિને ગુનો ગણવામાં આવે છે. પરંતુ પુરૂષ અથવા ગ્રાહકને નહીં !

વેશ્યાવૃત્તિ ઃ

પ્રસિદ્ધ શાયર  સાહિર લુધિયાનવીએ કહ્યું હતું કે ‘ઔરત ને મર્દ કો જનમ દિયા ઔર મર્દને ઉસે બાઝાર દિયા’ આ એક કડવી વાસ્તવિકતા છે. દેશમાં વેશ્યાવૃત્તિ વધતી જઈ રહી છે. એક વેબસાઈટના આંકડાને સાચા માનીએ તો દેશમાં વેશ્યાવૃત્તિ કાયદાકીય રીતે પ્રતિબંધિત છે. પરંતુ એને જાણે સ્વીકારી લેવામાં આવી છે. દેશમાં ર૩ લાખથી વધુ વેશ્યાઓ કે ગણિકાઓ છે અને પોણા ત્રણ લાખ વેશ્યાગૃહો છે. વર્ષે દહાડે પર૦ અબજ રૂપિયાનો આ ધંધો છે. જયજી ક્રિષ્ણનાથ, એમ.ડી. અને વિશ્વનાથ આર.નાયર ‘એન્સાયકલોપીડિયા ઓફ સેકસ્યુઆલિટી’માં લખે છે કે ‘યુવાન છોકરીઓને ખરીદી મંદિરમાં સમર્પિત કરી દેવાની દેવદાસી પ્રથા ભારતમાં ઈ.સ.૩૦૦થી ચાલી આવે છે. આ છોકરીઓને મંદિરના મહંત પૂજારીઓ અને મુસાફરો ઉપભોગના સાધન તરીકે ઉપયોગ કરતા.’ આજની તારીખમાં પણ કર્ણાટકના કેટલાક ભાગોમાં આ પ્રથા ચાલી રહી છે એ આશ્ચર્યજનક બાબત છે. મહારાષ્ટ્રના બેલગાંવમાં લગભગ ૩૩૦૦ દેવદાસીઓ આજે પણ છે. દેવદાસી પ્રથા ભારતીય સમાજમાં ૧૯૮રના અધિનિયમથી પ્રતિબંધિત ઘોષિત કરવામાં આવી છે.
વેશ્યાવૃત્તિ, એવું કહેવાય છે કે વિશ્વનો સૌથી જૂનો ધંધો છે. આજથી ૪૦૦૦ વર્ષ પહેલા ગ્રીસમાં વેશયાવૃત્તિ સંબંધિત કાયદો ઘડવામાં આવ્યો હતો. વેશ્યાવૃત્તિની નાબૂદી માટે સંયુકત રાષ્ટ્રોએ ઈ.સ.૧૯૪૯માં દેહ અપરાધ રોકવા માટે ઘોષણાપત્ર જારી કર્યો હતો. જેમાં ીઓ અને બાળકો વિરુદ્ધ કાયદો લાગુ કરવાની વાત કહેવામાં આવી હતી.
વિશ્વના મોટાભાગના
આભાર - નિહારીકા રવિયા  દેશોમાં વેશ્યાવૃત્તિને કાયદેસરની માન્યતા આપવામાં આવી છે. ત્યાં એમને ‘સેકસ વર્કર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ વેશ્યાઓને ટેકસ પણ ચૂકવવો પડે છે. એની સામે સરકાર એમના સારા સ્વાથ્ય માટે યોગ્ય પગલા લે છે.
આપણા દેશમાં વેશ્યાવૃત્તિ માટે ીઓ અને બાળકીઓની તસ્વીર તથા કન્યા ભ્રૂણ હત્યામાં વૃદ્ધિ થઈ રહી છે એવો રિપોર્ટ ર૦૦૮માં સરકાર દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો. દેશમાં વેશ્યાઓ બિનતંદુરસ્ત વાતાવરણમાં જીવી રહી છે. મોટાભાગની ગણિકાઓ આ ધંધામાં ગરીબી કે લાચારીવશ આવી ગઈ છે. જા કે હવે નવો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે. સોફીસ્ટીકેટેડ અર્થાત્‌ ભણેલી  ગણેલી વેશ્યાઓનો- જેમને ‘કોલગર્લ’ કહેવામાં આવે છે. આધુનિક વેશ્યાવૃત્તિનું એક નવું રૂપ છે. વન નાઈટ સ્ટેન્ડ આધુનિક સમાજનો દંભ આ છે કે વેશ્યાને બૂરી નજરથી જાવામાં આવે છે. જ્યારે કોલગર્લનો મોબાઈલ નંબર ધીમા અવાજે પૂછી લેવામાં આવે છે. એમાં કોઈ તિરસ્કાર નથી હોતો પરંતુ માન હોય છે !
યુનિસેફના એક પ્રોજેકટ ઓફિસરના કહેવા મુજબ મેં એશિયાના ઘણા બધા વેશ્યાલયો જાયા, જ્યાં ીઓ અને બાળકીઓને ૪ટ૪ના નાનકડા કમરાઓમાં બંદ જાઈ, જેમાં  ન તો બારી હતી ન યોગ્ય પ્રકાશ, આ ીઓ અને બાળકીઓ પ્રતિ દિન ૧૬ વ્યÂક્તઓને પોતાની સેવાઓ આપી માત્ર પ૦-૧૦૦ રૂપિયાની જ બચત કરી શકતી હતી. (બીજી રકમ વેશ્યાલયોના માલિકો અને દલાલો ખાઈ જતા હતા)  આ ઉપરાંત આ ગણિકાઓ સાથે મારપીટ, શારીરિક તથા માનસિક શોષણ, અત્યાચાર, એઈડ્‌સ, ટીબી જેવી બાબતો મુખ્ય હતી, આ ીઓમાંથી જેઓ ભાગવાનો પ્રયત્ન કરતી એને મેથીપાક ચખાડી સીધી દોર કરી દેવામાં આવતી અથવા તો ૬-૭ હજારમાં એને વેચી દેવામાં આવતી.
વેશ્યાવૃત્તિ વિરુદ્ધ ભારત સરકારે કેટલાક કાયદાઓ લાગુ કર્યા છે પરંતુ એ પૂરતા નથી   વર્ષ ર૦૦૭માં દેહવ્યાપાર નિવારણ અને ધનઉપાર્જન માટે યૌન શોષણના કારણે દેહવ્યાપારથી પીડિત લોકોની સુરક્ષા,પુનવર્સન અને સમાજમાં પુનઃ પ્રતિષ્ઠા અપાવવા ર૦૦૭માં ઉજ્જવલ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. દેશમાં અનૈતિક વ્યાપાર (નિવારણ) અધિનિયમ ૧૯પ૬ છે જેમાં ૧૯૭૮ અને ૧૯૮૬માં કેટલાક મહ¥વના સંશોધનો કરવામાં આવ્યા હતા. આને અનૈતિક (નિવારણ) અધિનિયમ, ૧૯પ૬ કરી દેવામાં આવ્યું છે.
કેટલીક સ્વૈસ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ ગણિકાઓના સ્વાસ્થ્ય અને એમના બાળકો  માટે, શિક્ષણ માટે સરસ કાર્યો કરી રહી છે  પરંતુ ગણિકાઓની સ્થિતિ માં હજી પણ કોઈ સુધારો જાવામાં નથી આવ્યો.
સરકાર જો ખરેખર કઈ કરવા માગતી હોય તો મહિલાઓની આ સ્થિતિમાં સુધારો કરવા માટેના પગલા લેવા જોઈએ.
••••

2 માર્ચ, 2018

તસ્વીરે દર્દ (દર્દનાક ચિત્ર)-2

અંજુમને હિમાયતે ઇસ્લામના વાર્ષિક અધિવેશનોમાં ડૉ. ઇકબાલ જે કવિતાઓ વાંચતા એમાં 'તસ્વીરે દર્દઅથવા'દર્દનાક ચિત્રપણ એક છે. આ કવિતામાં એમણે પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિ ઉપર દેશવાસીઓની અસંવેદનશીલતાનું વર્ણન કર્યું છે. આ સાથે જ એમણે ધ્યાન દોરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે જો તેઓ પોતાનું વર્તન નહીં બદલે તો પાયમાલ પણ થઈ શકે છે. તેથી પોતાની બેહતરી માટે સંપીને પ્રયાસ કરે એ આવશ્યક છે.


(૩૬) થી (૪૦)
કીયા રિફઅત કી લઝ્ઝત સે ન દિલ કો આશ્ના તૂને
ગુઝારી ઉમ્ર પસ્તીમેં મિસાલે નકશે પા તૂને
રહા દિલ બસ્તએ મહેફિલ મગર અપની નિગાહોં કો
ફિદા કરતા રહા દિલકો હસીનોં કી અદાઓં પર
મગર દેખી ન ઇસ આઈનેમેં અપની અદા તૂને
તઅસ્સુબ છોડ નાદાંદહર કે આઈના ખાને મેં
યહ તસ્વીરે હૈં તેરી જિનકો સમઝા હૈ બુરા તૂને
સરાપા નાલ એ બેદાદ સોઝે ઝિન્દગી હો જા
સપન્દ આસાગરહમેં બાંધ રખી હૈ સદા તૂને
        (શબ્દાર્થ - રિફઅતઃ ઊંચાઈબુલંદી આશ્નાઃ ઓળખીતો પસ્ત ઃ અધમતાનીચતા મિશાલે નકશે પા ઃ નિશાનની જેમ ;દિલ બસ્તએ મહેફિલઃ મહેફિલ કે સભાનો શોખીન દહર ઃ સમયકાળદુનિયા)
        ભાવાર્થ ઃ આ બંદમાં ઇકબાલ આલિમે બે અમલ અર્થાત્ આચરણહિન ધાર્મિક વિદ્વાનને સંબોધે છે જે ધર્મનો ઠેકેદાર બની બેઠો છે. કેટલાક વિવેચકોએ આના વિવેચનમાં રાજકીય કે રાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્યને મદેનઝર રાખ્યું છે પરંતુ એવું નથી. ઇકબાલનું સંબોધન ધર્મના ઠેકેદાર મુલ્લાઓ વિરુદ્ધ છે જેમણે તુચ્છ મતભેદોને મોટા મોટા બતાવી લોકોના હૃદયમાં ઘૃણાના બીજ વાવી દીધા છે. કહે છે દિલને ઉચ્ચતા આપવાનો કદી પ્રયત્ન જ ન કર્યો અને જીવન પગના નિશાનની જેમ અધમતામાં જ વિતાવ્યું. અર્થાત્ સમગ્ર જીવન વેરઝેર અને ઘૃણામાં જ પ્રસાર કર્યું. તું તારી જાતમાં જ સમેટાઈને મહેફિલોમાં પણ સ્વકેન્દ્રી જ રહ્યો. આ મહેફિલોની બહાર પણ ઘણું બધું છે એ તેં જોયું જ નહીં. બીજાઓની સુંદરતા ઉપર મોહિત થતો રહ્યો પરંતુ તારી અંદર જ છુપાયેલી સુંદરતાને જોવા જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો નહીં. કુદરતે કરેલા સર્જનોમાં તું પક્ષપાત કરતો રહ્યો. દેશ અને દેશવાસીઓ ઉપર થઈ રહેલા અત્યાચાર વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ એના બદલે તેં આંખ આડા કાન  કરી લીધા અને જીભને સીવી લીધીજાણે કશું થયું જ નથી. આશય એ છે કે જે બાબતોમાં વિરોધ કરવો જોઈએ અને અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ ત્યાં વિરોધ કરતો નથી કે અવાજ ઉઠાવતો નથી.
(૪૧) થી (૪૫)
સફાએ દિલકો કિયા આરાઈશે રંગે તઅલ્લુકસે
કફે આઈના પર બાંધી હૈ અય નાદાં! હિના તૂને
ઝમીં કયા આસ્માં ભી તેરી કજબીની પે રોતા હૈ
ગજબ હૈ સતરે કુર્આં કો ચલીપા કર દિયા તૂને
ઝબાં સે ગર કિયા તૌહીદ કા દાવા તો કયા હાસિલ
બનાયા હૈ બુતે પિન્દારકો અપના ખુદા તૂને
કુંવે મેં તૂને યૂસુફ કો જો દેખા ભી તો કયા દેખા
અરે ગાફિલ! જો મુતલક થા મુકય્યદ કર દિયા તૂને
હવસ  બાલાએ મિમ્બર હૈ તુઝે રંગીં બયાની કી
નસીહત ભી તિરી સૂરત હૈઇક અફસાના ખ્વાની કી
        (શબ્દાર્થ - હિના ઃ મહેંદી કજબીની ઃ વક્રદૃષ્ટિ ચલીપા ઃ શૂળીખ્રિસ્તીક્રોસ તૌહીદ ઃ એકેશ્વરવાદ બુત ઃ મૂર્તિ પિંદાર ઃ વિચારકલ્પનાઅભિમાન મુતલક ઃ પ્રકટજાહેર મુકય્યદ ઃ કેદી)
        ભાવાર્થ ઃ જો અંતઃકરણ પવિત્ર-નિર્મળ હોય તો પછી કોઈ જાતના રંગની આવશ્યકતા નથી હોતીપરંતુ હે આલિમે બેઅમલ! (આચરણ વિનાના વિદ્વાન) તેંે તો દર્પણની સ્વચ્છ સપાટી ઉપર મહેદી લગાવી એને રંગવાનો નિરર્થક પ્રયાસ કર્યો છે. તું એટલો વક્રદૃષ્ટા છે કે માત્ર ધરતી જ નહીં આકાશ પણ તારા આ અભિગમથી વિરુદ્ધ થઈ દુઃખી  થઈ ગયા છેએ પણ રડે છે. તે તો કુઆર્નની આયતોના ખોટા અર્થઘટન કર્યા છે. તું તારી જીભથી તો અલ્લાહના એક હોવા (એકેશ્વરવાદ) વિશે ગવાહી આપે છે પરંતુ કાર્મિક રીતે પોતાના નિજી સ્વાર્થ માટે વિચારો અને કલ્પનાઓની ઘણી મૂર્તિઓને વસાવી રાખી છે. તેં હઝરત યૂસુફ અ.સ.ની હકીકત વર્ણવતાં હદ અને કેદથી સ્વતંત્ર ઘણી બાબતોને તેંે હદ અને કેદના વર્તુળમાં કેદ કરી દીધી. તારો આશય તો આ જ છે કે મિમ્બર ઉપર રંગીંબયાની અર્થાત્ જોરદાર તકરીરો કરતા રહેવી પરંતુ તું જે નસીહતો કરે છે એ માત્ર અફસાનાખ્વાની (કથા કરણી)થી વધુ કંઈ નથી.
(૪૬) થી (૫૨)
દિખા વહ હુસ્ને આલમ સોઝ અપની ચશ્મે પુરનમકો
જો તડપાતા હૈ પરવાનેકોરૃલાતા હૈ શબનમકો
તિરા નઝારા હી અય બુલહવસ! મકસદ નહી ંઇસકા
બનાયા હૈ કિસીને કુછ સમઝ કર ચશ્મે આદમકો
અગર દેખા ભી ઇસને સારે આલમકો તો કયા દેખા
નઝર આઈ ન કુછ અપની હકીકત જામ સે જમકો
શજર હૈ ફિરકા આરાઈતઅસ્સુબ હૈ સમર ઇસકા
યહ વહ ફલ હૈ કિ જન્નતસે નિકલવાતા હૈ આદમ કો
ન ઉઠા જઝ્બએ ખુરશીદસે ઇક બર્ગે ગુલ તક ભી
યહ રિફઅતકી તમન્ના હૈ કિ લે ઊડતી હૈ શબનમકો
ફિરા કરતે નહીં મજરૃહે ઉલ્ફત ફિક્રે દરમાંમેં
યહ ઝખ્મી આપ કર લેતે હૈં પૈદા અપને મરહમ કો
મહબ્બતકે શરરસે દિલ સરાપા નૂર હોતા હૈ!
ઝરાસે બીજસે પૈદા રિયાઝે તૂર હોતા હૈ
        (શબ્દાર્થ - ચશ્મે પુરનમ ઃ ભીની આંખો પરવાના ઃ પતંગિયું બુલહવસ ઃ ખૂબ જ લાલચુ શજર ઃ વૃક્ષ ઝાડ સમર ઃ ફળ ખુરશીદ ઃ સૂર્ય બર્ગે ગુલ ઃ ફૂલની પાંખડી ફિક્રે દરમાં ઃ ઇલાજની ચિંતા શરર ઃ ચિંગારી)
        ભાવાર્થ ઃ આ પંક્તિઓમાં ઇકબાલ પોતાના સમકાલીન આલિમે બે અમલને સલાહ આપે છે કે પોતાની ભીની આંખોમાં એ સૌંદર્ય પેદા કર કે જે પતંગિયાના હૃદયમાં તડપ જન્માવે છે અને એના કારણે ઝાકળને અશ્રુભીના થવું પડે છે. તું જે રીતે સૃષ્ટિના મામલાઓને જુએ છે એ કુદરતે સમજી વિચારીને સહેતુક કરેલા નિર્માણને અનુસરે છેકેમકે ઈશ્વરે માનવ આંખને કોઈ કારણથી જ નિર્માણ કરી છે. ઈરાનના રાજા જમશેદે જમ નામના જે પ્યાલાનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું એમાં એ વિશ્વભરના દૃશ્યોને જોઈ લેતો હતો એમ છતાંય  વાસ્તવિકતાના દૃશ્યો જોવાથી એ વંચિત જ રહ્યો. પોતાની હકીકતને ક્યારે પણ સમજી શક્યો નહીં. સાંભળી લેફિરકા પરસ્તી,પક્ષપાતભેદભાવ આ બધા એ વૃક્ષ સમાન છે જેના ફળ વેર-દ્વેષ જ છે. અર્થ એ છે કે ફિરકાપરસ્તીથી સમાજમાં તોડફોડ થાય છે,સમાજને જ નુકસાન ભોગવવું પડે છે. હઝરત આદમ અને ફરિશ્તાઓ વચ્ચે જે ભેદભાવ થયા એના પરિણામે જ આદમને જન્નતમાંથી નીકળવું પડ્યું.  આગળની પંક્તિમાં ઇકબાલ કહે છે સૂર્ય આટલી દૂર રહીને પણ પોતાનું કાર્ય કરે છે એમ છતાંય એક ફૂલની પાંદડી પણ એનાથી ઊંચકાતી નથી. આનાથી વિપરિત ઝાકળ ઊડીને અવકાશમાં ભળી જાય છે કેમ કે તે બુલંદ ફિત્રત- ઉચ્ચતાના સ્વભાવની માલિક છે. પ્રેમ બાણથી વીંધાયેલા લોકો ઇલાજની ચિંતા કરતા નથીતેઓ તો જાતે જ પોતાનું મરહમ બનાવી લે છે. એમને તબીબની દવાની કોઈ હાજત નથી હોતી. આ મહોબ્બતની ચિંગારી જ છે જેના થકી હૃદય પ્રકાશમાન થાય છે. મહોબ્બતના નાનકડા બીજથી જ તૂર પર્વત ઉપર ઉદ્યાનોનું નિર્માણ થાય છે. ઇકબાલનો આશય એ છે કે મહોબ્બતની ભાવના થકી જ માનવ હૃદય કાર્યકારી રીતે ઈશ્વરના નૂર (પ્રકાશ)થી પ્રકાશિત થઈ જાય છે.
(૫૩) થી (૬૧)
દવા હર દુખ કી હૈ મજરૃહ તેગએ આરઝૂ રહના
ઇલાજ એ ઝખ્મ હૈ આઝાદ અહસાન સે રફૂ રહના
શરાબે બેખુદીસે તા ફલક પરવાઝ હૈ મેરી
શિકસ્તે રંગસે સીખા હૈ મૈંને બનકે બૂ રહના
થમે કયા દીદએ ગિરયાં વતનકી નોહા ખ્વાનીમેં
ઇબાદત ચશ્મે શાઇર કી હૈ હરદમ બાવઝૂ રહના
બનાએં કયા સમઝ કર શાખે ગુલ પર આશિયાં અપના
ચમનમેં આહ! કયા રહના જો હો બે આબરૃ રહના
જો તૂ સમઝે તો આઝાદી હૈ પોશીદા મહોબ્બત મેં
ગુલામી હૈ અસીર ઇમ્તિયાઝે મા વ તૂ રહના
યહ ઇસ્તિગ્ના હૈ પાની મેં નગૂં રખતા હૈ સાગર તો
તુઝે ભી ચાહીએ મિસલે હબાબ આબરૃ રહના
ન રેહ અપનોંસે બેપરવા ઇસીમેં ખૈર હૈ તેરી
અગર મંઝૂર હૈ દુનિયામેં ઓ બેગાના ખૂ રહના
શરાબે રૃહ પરવહ હૈ મહબ્બત નૌએ ઇન્સાં કી
સિખાયા ઇસને મુઝકો મસ્ત બે જામ વ સબૂ રહના
મહબ્બત હીસે પાઈ હૈ શિફા બીમાર કૌમોંને
કીયા હૈ અપને બખ્તએ ખુફતા કો બેદાર કૌમોંને
મહબ્બત હી સે પાઈ હૈ શિફા બીમાર કૌમોં ને
કિયા હૈ અપને બખ્તએ ખુફતા કો બેદાર કૌમોંને
        (શબ્દાર્થ - તેગ ઃ તલવાર મજરૃહ ઃ ઘાયલજખ્મી રફૂ ઃ ફાટેલા કપડાને દોરાથી ગૂંંથી લેવું બેખુદી ઃ બેશુદ્ધિઅજ્ઞાન ;તા ફલક ઃ આકાશ સુધી પરવાઝ ઃ ઉડાન નોહાખ્વાની ઃ રડવું પોશીદા ઃ છુપાયેલી અસીર ઃ કેદી ઇસ્તિગ્ના ઃ લાપરવાહી હુબાબઃ પાણીનો પરપોટો ; નૌએ ઇન્સાં ઃ માનવજાતિ બખ્તએ ખુફતા ઃ સૂતેલું ભાગ્ય)
        ભાવાર્થ ઃ આ પંક્તિઓમાં ઇકબાલ યુગની સ્થિતિ વિશે પોતાનો દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરતાં કહે છે કે દુનિયામાં જેટલાં દુઃખ-દર્દ છે એનો ઇલાજ મહોબ્બત છે. મારા વિચારોની ઉડાન આકાશ સુધી છે એનું કારણ આ છે કે મેં ફૂલોથી પ્રેરણા મેળવી છે. એમનો રંગ ભલે ઊડી જાય પરંતુ તેઓ વાતાવરણને પોતાની ખુશ્બૂથી મહેકાવી દે છે. દેશ અને દેશવાસીઓની અસંવેદનશીલતા માટે હું કહું છું એ એક સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા છે. માત્ર મારા માટે જ નહીં પરંતુ દરેક કવિ માટે આ કાર્ય બંદગીથી ઓછું નથી કે તે પોતાના સર્જન થકી આ પરિસ્થિતિ વિશે ચર્ચા કરતો રહે. પરંતુ દેશવાસીઓની અકર્મણ્યતા પરાકાષ્ઠા ઉપર હોય તો એક જાગૃત અને સ્વાભિમાની સર્જક માટે આ વિચારવાની બાબત છે કે જ્યાં ઇજ્જત-આબરૃ  ન હોય ત્યાં વસવાથી શો ફાયદોદરેક માણસે એ સમજવું જોઈએ કે સ્વતંત્રતા મહોબ્બતમાં છુપાયેલી છે. એનાથી વિપરિત પક્ષપાત અને વેર-દ્વેષમાં ગુલામી છે.
        આ નિસ્પૃહા કે બેપરવાઇ જ છે જે પ્યાલાને પાણીમાં ડુબાડી રાખે છે. બિલકુલ એવી જ રીતે જેમ કોઈ નદીના પાણીમાં પરપોટા ઉપર નીચે થયા કરે છે પરંતુ ડૂબતા નથી. તારા માટે આવશ્યક છે કે તું પણ નિઃસ્પૃહ થઈ જાય. તેં તો વેરઝેર અને ઘૃણાથી પોતાની જાતને બીજાથી અલગ કરી રાખી છેજો જગતમાં રહેવું હોય તો આ રીત છોડી દેઅને બધાથી મળીને સંપીને રહે. કારણ કે પ્રેમ અને મહોબ્બત જ માનવજાતિને આનંદી અને પ્રસન્ન રાખે છે. હું શરાબ પીધા વિના પણ મસ્ત અને ચૂર રહું છું એનું કારણ પ્રેમ છે. પ્રેમની ભાવના જ એવી છે જેનાથી બીમાર કોમો સાજી થાય છે. અને એના કારણે જ એમનામાં જાગૃતિ આવે છે. અહીં ઇકબાલનો આશય એ છે કે ઘૃણા અને ભેદભાવને લીધે કોમો કે જાતિઓ વિનાશ નોંતરે છે અને પ્રેમની ભાવના જ છે જેનાથી કોમો કે જાતિઓ સફળતા મેળવે છે.
(૬૨) થી (૬૯)
બયાબાને  મહબ્બત દશ્તે ગુરબત ભીવતન ભી હૈ
યહ વીરાના કફસ ભીઆશિયાના ભીચમન ભી હૈ
મહબ્બત હી વહ મંઝિલ હૈ કિ મંઝિલ ભી હૈ સહરા ભી
જરસ ભીકારવાં ભીરાહબર ભીરાહઝન ભી હૈ
મર્ઝ કહતે હૈં સબ ઇસકોયહ હૈ લેકિન મર્ઝ ઐસા
છુપા જિસમેં ઇલાજે ગરદિશે ચર્ખે કુહન ભી હૈ
જલાના દિલકા હૈ ગોયા સરાપા નૂર હો જાના
યહ પરવાના જો સોઝાં હોતો શમ્એ અંજૂમન ભી હૈ
વહી ઇક હુસ્ન હૈલેકિન નઝર આતા હૈ હર શયમેં
યહ શીરીં ભી હૈ ગોયાબે સુતૂં ભી કોહકન ભી હૈ
ઉજાડા હૈ તમીઝે મિલ્લત વ આઈને કૌમોંકો
મિરે અહલે વતન કે દિલમેં કુછ ફિક્રે વતન ભી હૈ?
સુકૂત આમોઝ તોલ દાસ્તાને દર્દ હૈ વરના
ઝબાં ભી હૈ હમારે મુંહ મેં ઔર તાબે સુખન ભી હૈ
"નમી ગર દીદ કો તહરિશ્તએ મ્આની રિહા કરદમ
હિકાયત બૂદ બે પાયાંબખામોશી અદા કરદમ"
        (શબ્દાર્થ - જરસ ઃ એ ઘંટ કે કાફલાની રવાનગી વખતે વગાડવામાં આવે છે ;  મર્ર્ઝ ઃ બીમીરી)
        ભાવાર્થ ઃ કવિતાના છેલ્લા બંદમાં ઇકબાલ આ નિર્ણય ઉપર આવે છે કે આ જગતમાં પ્રેમ જ બધું છે. એનાથી જ સૃષ્ટિ ટકેલી છે. પ્રેમ ક્યારેક વેરાન રણ તો ક્યારેક દેશનું પ્રતીક બની જાય છે. ક્યારેક બગીચો. ક્યારેક વીરાનોક્યાંક ચમનનું રૃપ ધારણ કરી લે છે. પ્રેમ ભાવના છે જે મંઝિલ તો ક્યારેક રેગિસ્તાનતો ક્યારેક કાફલાને રવાના કરતા સમયે વગાડવામાં આવતું ઘંટતો ક્યારેક કાફલો પોતે જક્યારેક માર્ગદર્શક તો ક્યારેક લુંટારો બની જાય છે. આમ તો લોકો પ્રેમને એક બીમારી સાથે સરખાવે છેપરંતુ આ એક એવી બીમારી છે જેમાં સૃષ્ટિની બીમારીઓનો ઇલાજ છુપાયેલો છે. આ ભાવનાથી જ્યારે હૃદય બળે છે ત્યારે સરાસર પ્રકાશ પથરાઈ જાય છે કેમકે આ એક એવું પતંગિયું  છે જે મીણબત્તીની તાકતનું પરિણામ બની જાય છે.
        પ્રેમ એક એવું સૌંદર્ય છે જે બધી જ વસ્તુઓમાં ઝલકે છે. શીરીંફરહાદમાં આમ તો ઘણો
 તફાવત છે પરંતુ પ્રેમની અનુભૂતિએ જ એમને એકબીજાથી પ્રભાવિત કરી રાખ્યા છે. વેરઝેર
 અને ઘૃણાએ કોમો કે જાતિઓની બરબાદી નોંેતરી છે. પરંતુ અફસોસ મારા દેશવાસીઓને
 આ બાબતે કોઈ ચિંતા નથી. આ કથા આમ તો હજી પણ લાંબી ચાલી શકે એમ છે કારણ કે 
મારા વિચારોની અમાપતા ઘણી છે. કવિતાને તેઓ નઝીરીના ફારસી શે'ર સાથે પૂર્ણ કરે છે
 જેનો અર્થ એ છે કે વિષયની લંબાઈ પૂર્ણ થતી ન હોતી તેથી મેં એને છોડી દીધો. આ એક એવું
 વર્ણન છે જે ખૂબ જ વિસ્તૃત છે. તેથી ચુપ થઈ જવા સિવાય મારી પાસે બીજો કોઈ ઉપાય
 નથી.  
("યુવાસાથી" સામાયિક ,માર્ચ ૨૦૧૮માં પ્રકાશિત મારો લેખ)

31 જાન્યુઆરી, 2018

ભારતમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ-1

હાલમાં જ ભારત સરકારે મુસ્લિમ મહિલાઓને એક સાથે અપાતી ત્રણ તલાક વિરુદ્ધનું બિલ લોકસભામાં પસાર કર્યું હતું. જે રાજ્યસભામાં પાસ થયું નથી કેમ કે ત્યાં એનડીએ સરકાર લઘુમતીમાં છે. જ્યાં સુધી રાજ્યસભામાં બિલ પાસ ન થાય ત્યાં સુધી રાષ્ટ્રપતિ પાસે સહી માટે મોકલી શકાય નહીં અને ત્યાં સુુધી આ કાયદો અસ્તિત્વમાં આવશે નહીં. આ બિલ વિરુદ્ધ મુસ્લિમ સમાજમાં ઉહાપોહ શરૃ થયો છે. પુરૃષો તો ઠીક પરંતુ ૮૦ ટકા જેટલી મુસ્લિમ મહિલાઓ પણ આની વિરુદ્ધ છે. સરકાર તરફથી દલીલ એવી આપવામાં આવી રહી છે કે એક જ ઝાટકે ત્રણ તલાક બોલી મહિલાને નિરાધાર કરી છૂટી કરી દેવામાં આવે છે. મહિલાઓ સાથે આ અન્યાય છે. સરકાર મહિલાઓને આ દયનીય સ્થિતિમાંથી બચાવવા માગે છે અને વિશ્વના ઘણાબધા મુસ્લિમ દેશોમાં ત્રણ તલાક ઉપર પ્રતિબંધ છે તો ભારતમાં કેમ નહીં ? સરકારની દલીલ તાર્કિક નહીં પરંતુ રાજકીય છે. માત્ર રાજકીય લાભ લેવા માટે કેટલીક મુસ્લિમ સંસ્થાઓને ખાસ  પક્ષ-સંસ્થા દ્વારા આર્થિક સહાય કરી આ મુદ્દો ચગાવવામાં આવ્યો છે. મુસ્લિમો દ્વારા બિલનો વિરોધ એટલા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે કે આ એક સિવિલ બિલ હતું એને ક્રિમિનલ બિલ બનાવી દેવામાં આવ્યું છે. જે મહિલાને છૂટાછેડા આપવામાં આવ્યા હોય એ મહિલા પોલીસ ફરિયાદ કરે તો પોલીસ એના પતિને જેલમાં ધકેલી શકે છે અને આ માટે ત્રણ વર્ષ સુધી જેલની સજાની જોગવાઈ છે. મુસ્લિમોનો વિરોધ આનાથી જ છે કે જો પતિ ત્રણ વર્ષ સુધી જેલમાં જાય તો સ્ત્રીનું ભરણ-પોષણ કોણ કરશે ? શું સરકાર આ મહિલાને ભરણ-પોષણ આપશે ? જે પતિ-પત્નીને પરસ્પર બનતું ન હોય અને છૂટા થવા માગતા હોય તો ઇસ્લામે તલાકની રીત નક્કી કરી છે. આમાં એક સમયે એક તલાક આપ્યા પછી પણ પતિ-પત્ની એક જ ઘરમાં (શારીરિક સંબંધ બાંધ્યા વિના) રહી શકે છે. જો એક મહિનામાં જ બંને ફરીથી રાજી થઈ જાય તો પતિ-પત્ની તરીકે ફરીથી જીવન શરૃ કરી શકે છે. જો કે એ એક તલાક ગણાઈ જશે. માની લો કે એક મહિનામાં પણ પતિ-પત્નીને કોઈ પશ્ચાતાપ થતો નથી અને મનમેળ થતો નથી તો પછી પતિ બીજા મહિને બીજી તલાક આપશે. હજી પણ મનમેળાપ ન થાય અને પતિ-પત્ની છૂટા થવા જ માગતા હોય તો ત્રીજા મહિને પતિ એને ત્રીજી તલાક આપશે. આમ ૯૦ દિવસની આ પ્રક્રિયામાં બંને પક્ષે નારાજગી રહે તો  પછી છૂટાછેડા થઈ જાય છે. એ પછી સ્ત્રીએ ઈદ્દતમાં બેસવું ફરજિયાત છે. હવે તેઓ કોઈપણ પરસ્પરનો સંબંધે તેઓ રાખી શકતા નથી. એમને ફરજિયાત છૂટા થવું જ પડશે. ઇસ્લામે આ ત્રણ મહિનાનો સમયગાળો એટલા માટે આપ્યો છે કે જો પતિ-પત્ની કોઈ સામાધાન કરીને ફરીથી જીવન શરૃ કરવા માગે તો કરી શકે છે. માણસ એકલો હોય ત્યારે પોતાની ભૂલો વિશે વિચારે. સામા પક્ષની ત્રુટિઓનો વિચાર કરતા પોતાનામાં રહેલી ખામીઓ વિશે પણ વિચારે અને કોઈ સમાધાનની શકયતા ઉભી થાય તો માત્ર બે જીવો જ નહીં બે કુટુંબો પણ ઘણી સમસ્યાઓમાંથી ઉગરી જાય. ઇસ્લામની આ એક મનોવૈજ્ઞાનીક ફોર્મ્યુલાને કેટલાક રાજકીય પક્ષો સત્તાની સીડીનું પગથિયું બનાવવા માગે છે. આશ્ચર્ય તો એ વાતનું છે કે જે લોકો મુસ્લિમ મહિલાઓને ન્યાય અપાવવા મેદાને પડયા છે એમને ત્યાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ એટલી ખરાબ છે જેનું સંપૂર્ણપણે અહીં વર્ણન શકય નથી.
મુસ્લિમો ટ્રિપલ તલાક બિલનો વિરોધ કરે છે એનું એક કારણ એ પણ છે કે લોકો તલાક આપ્યા વિના સ્ત્રીને એના પિયર મોકલી દેશે. ન તો તલાક આપવાની જરૃર છે ન  જ ભરણપોષણ આપવાની. આનાથી તો સ્ત્રીઓની સ્થિતિ વધારે કફોડી થશે. એ ન તો પતિની રહેશે ન તો પિયરની. શકય છે કે એના પિયરવાળા એટલા સક્ષમ ન હોય કે એનું ભરણ-પોષણ કરી શકે. તો એ સ્થિતિમાં સ્ત્રીએ શું કરવું ? એમાં એ ખરાબ રસ્તે રઝળી પડે એવી શકયતા પણ છે. ભાજપ સરકાર મુસ્લિમ મહિલાઓની સ્વાતંત્ર્યના નામે સ્વચ્છંદી બનાવવા તો નથી માંગતી ને ? આ પ્રશ્નો છે જેને લીધે વિરોધના સૂર બુલંદ બન્યા છે. સોશિયલ મીડિયામાં સરકારની વિરુદ્ધ મજાક ચાલી રહી છે કે ભાઈ, મુસ્લિમ પુરૃષોએ ત્રણ તલાક આપવાની કયાં જરૃર છે ? આપણા વડાપ્રધાનશ્રીની જેમ પિયર મોકલી આપોને ! કોઈ ઝંઝટ જ નહીં. બીજી મજાક એ છે કે સ્વતંત્રતા સારી બાબત છે, પરંતુ બંધ પાંજરાનું બારણું જો બિલાડીએ જ ખોલવાનું હોય તો કબૂતર માટે કેદ જ સારી છે ! આ જ વાતની પ્રતીતિ કરાવતું કાર્ટૂન વોટ્સએપ ઉપર ફરી રહ્યું છે જેમાં બુરખો પહેરેલી સ્ત્રીઓ તારની વાડની એક બાજુએથી બીજી બાજુ જવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છે અને જ્યારે કેટલીક સ્ત્રીઓ ગમે તે રીતે બીજી બાજુ પહોંચે છે તો એમનો બુરખો ફાટી ગયો છે અને તેઓ અર્ધનગ્ન અવસ્થામાં છે.
પશ્ચિમ બંગાળની ઈશરતજ્હાં નામની મહિલા કે જે ત્રણ તલાકથી પીડિત છે અને કેસ કરાવાવાળીઓમાંની એક હતી એ ભાજપમાં સામેલ થઈ ગઈ છે. આનાથી મુસ્લિમો  વધારે રોષે ભરાયા છે અને ભાજપ આર્થિક રીતે સહાય કરી આ મુદ્દાને વધારે રાજકીય ગરમી આપી રહ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ભાજપ જો આ દેશમાં સ્ત્રીઓની દુઃખદ સ્થિતિને બદલવા જ માંગતું હોય તો માત્ર મુસ્લિમ મહિલાઓ જ શા માટે ? સૌ પ્રથમ તો હિંદુ મહિલાઓની સ્થિતિ સુધારવા જેવી છે. બીજા ધર્મોની મહિલાઓની પણ દયાજનક સ્થિતિ છે. તો શું એમને અન્યાય નહીં થાય ?
આ દેશમાં સ્ત્રીઓ જ્યાં છેડતી, બળાત્કાર, દહેજને લીધે બાળી નાખવામાં આવે છે, દેવદાસી પ્રથા, બાળલગ્નો, કૂપોષણ, ઓનર કિલીંગ, સામાજિક, આર્થિક ભેદભાવ જેવી ઘણી સમસ્યાઓથી પીડાઈ રહી છે. સરકારે ત્રણ તલાક જેવી નજીવી બાબત ઉપર ધ્યાન આપવાના બદલે સ્ત્રીઓની આ વિકરાળ સમસ્યાઓ ઉપર જલ્દીથી ધ્યાન આપવાની જરૃર છે. મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે જેને એકદમ પ્રેમ ઉભરાઈ આવ્યો છે એ ભાજપ સરકાર હજી સુધી ૩૩ ટકા મહિલાઓને ચૂંટણીમાં ટિકિટ આપતી નથી. સંઘના ૯૩ વર્ષના ઇતિહાસમાં કેમ કોઈ સ્ત્રી વડી બની નથી ? કોંગ્રેસે તો સ્ત્રીઓને પક્ષના પ્રમુખ બનાવ્યા છે પરંતુ ભાજપે પોતાના ૩૭ વર્ષના ઇતિહાસમાં કેમ કોઈ સ્ત્રીને પક્ષ પ્રમુખ બનાવી નથી ? આવા પ્રશ્નો જનતાના મનમાં ઉઠે એ સ્વાભાવિક છે. કારણ કે સંઘ અને ભાજપની મંશા સ્ત્રીઓને સશકત કરવાની કે એમનું કલ્યાણ કરવાની નથી પરંતુ એના નામે માત્ર રાજકીય રોટલા શેકવાનો છે. આવી ખોટી દાનતથી ભારતીય સ્ત્રીઓનું કલ્યાણ થવાનું નથી. જો સરકારે સ્ત્રીઓનું ભલુ કરવું હોય તો જે ભયાનક શોષણ સ્ત્રીઓ સામે થઈ રહ્યું છે એને અટકાવવાની જરૃર છે. ઘણી બધી સમસ્યાઓ છે જેના ઉપર સરકારે વિચારણા કરવાની જરૃર છે.
આજે આપણે ભલે પોતાની જાતને સૌથી સુસંસ્કૃત ગણતા હોઈએ પરંતુ વાસ્તવિકતા આ છે કે ર૧મી સદીમાં પણ આખા વિશ્વમાં જેની અડધી વસ્તી છે એવી મહિલાઓ પુરૃષોના આધિપત્ય હેઠળ એમના શોષણનો શિકાર છે. જગત ભલે પ્રગતિ કરી રહ્યું હોય પરંતુ આ વાતનો સ્વીકાર કર્યા વિના છૂટકો નથી કે આજની માનવ સભ્યતાની સમસ્યાઓ ઉપભોકતાવાદી બજાર અને જીવન પ્રણાલિની તથા શાસન અને શક્તિની વિચારધારાની દેણ છે. વિકાસ, વિકાસના બણગાઓ વચ્ચે દરેક દેશ અને ખાસ કરીને આપણા ભારતમાં જે કેટલીક મોટી સમસ્યાઓ ઉદભવી છે એમાં કોમવાદ, જાતિવાદ, જ્ઞાતિવાદ, શિક્ષણમાં પડતી, શિક્ષિત યુવાઓની બેરોજગારી અને લિંગભેદનો ઉલ્લેખ જરૃરી છે. દરેક સમસ્યા માટે આખું પ્રકરણ લખી શકાય એમ છે. સ્થળ સંકોચને લીધે અહીં માત્ર લિંગભેદના મુદ્દાની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
વિકાસનો અર્થ સમાનતા, આર્થિક પ્રગતિ, અધિકાર સંપન્નતા અને સશક્તિકરણ છે, આ શભ્દો સાંભળવામાં બહુ સારા લાગે છે પરંતુ છે ખરેખર ભ્રામક,. વિકાસનો સિદ્ધાંત વિકાસશીલ દેશો તો ઠીક પરંતુ વિકસિત દેશોમાં પણ મહિલા શોષણને રોકવામાં નિષ્ફળ નીવડયો છે. પોતાને ખૂબ આધુનિક ગણાવતા દેશોએ પણ સ્ત્રીઓને મતદાનનો અધિકાર છેલ્લા ૮૦-૯૦ વર્ષોમાં જ આપ્યો છે. સમૃદ્ધ અને વિકસિત દેશોમાં પણ આજની તારીખે સ્ત્રીઓને પુરૃષોના શોષણનો શિકાર (ભોગ) બનવું પડે છે ત્યાં ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશોની વાત જ શું કરવી. ત્યાં તો સ્થિતિ ખૂબજ ગંભીર છે. વિકાસની પ્રક્રિયા સ્ત્રી અને પુરૃષ બંનેને અલગ રીતે અસર કરે છે. કૃષિના આધુનિકરણના ફળસ્વરૃપે સ્ત્રી-પુરુષ શ્રમ સમીકરણમાં પરિવર્તન આવ્યું છે. મહિલાઓમાં નિર્ભરતા વધવાની સાથે કામનો બોજો પણ વધ્યો છે. સંસાધનો ઉપર મોટાભાગે પુરૃષોનું વર્ચસ્વ હોય છે તેથી સ્ત્રીઓ સંસાધનો ઉપર અધિકાર મેળવી શકતી નથી. વિકાસશીલ દેશોમાં મહિલાઓને માત્ર ઘર-પરિવારની જવાબદારી જ નિભાવવાની નથી હોતી, આ ઉપરાંત તેમને ઘરની સાથે સાથે ખેતરોમાં કે બહાર કામ પણ કરવું પડે છે. એમને લિંગભેદ અને પુરૃષપ્રધાન સમાજનું વર્ચસ્વ પણ સહન કરવું પડે છે. આજે જ્યારે આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતા વધતી જઈ રહી છે ત્યારે લિંગભેદ જેવો મુદ્દો ખૂબ મહત્ત્વનો બની ગયો છે.
વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (વિશ્વ આર્થિક મંચ) ર૦૦૬થી દર વર્ષે વિશ્વના દેશોનું જેન્ડર ગેપ ઈન્ડેક્ષ અર્થાત્ લિંગભેદ ક્રમણિકા બહાર પાડે છે. એમાં મુખ્ય ચાર બાબતો ધ્યાનમાં લેવાય છે. આર્થિક સહભાગિતા, શૈક્ષણિક પ્રાપ્તિ, આરોગ્યલક્ષી જીવન અને રાજકીય સશક્તિકરણ, ર૦૧૭માં ૧૪૪ દેશોમાંથી ભારતનું સ્થાન ૧૦૮મું હતું. ભારત આર્થિક સહભાગિતામાં ૧૩૯મા ક્રમે, શૈક્ષણિક પ્રાપ્તિમાં ૧૧રમા ક્રમે, આરોગ્યલક્ષી જીવન બાબતે ૧૪૧મા ક્રમે હતું. એકમાત્ર સંતોષ લઈ શકાય એ બાબત હતી રાજકીય ક્ષેત્રે સ્ત્રીઓનું સશક્તિકરણ જેમાં ભારતનો ક્રમ ૧પમો હતો.
આર્થિક સહભાગીતામાં ૧૩૯મા ક્રમનો અર્થ એ છે કે હજી પણ ઉદ્યોગ-ધંધા અને આર્થિક વ્યાપારમાં સ્ત્રીઓને સ્થાન મળતું નથી. સ્ત્રીઓનું યોગદાન નહિવત્ છે. એનું કારણ શિક્ષણ પણ હોઈ શકે છે. ઔદ્યોગિકરણથી સમાજમાં ગતિશીલતા આવે છે અને રોજગારીના અવસર વધે છે પરંતુ એનો આધાર શિક્ષણ ઉપર હોય છે. કમભાગ્યે ભારતમાં શિક્ષણના અભાવે ઔદ્યોગિકરણમાં પણ અસમાનતા જ પ્રવર્તે છે. સ્ત્રીના સંદર્ભમાં આ અસમાનતા વિકરાળ રૃપ ધારણ કરીને ઉભી છે. આપણે ત્યાં છોકરીને ભાર સમજવામાં આવે છે. પરિણામે સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યાના સૌથી વધુ કિસ્સા  દુુર્ભાગ્યે આપણા દેશમાં બને છે. તેથી આપણા વડાપ્રધાનને 'બેટી બચાવો-બેટી પઢાવો' જેવા સૂત્રો અપનાવવાની જરૃર ઉભી થાય છે. પરંતુ શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે છોકરીઓનું પ્રમાણ છોકરાઓ કરતાં ઓછું છે. ફરીથી એ જ ખોટી માન્યતા કે દીકરીને ભણાવીને શુું કરીશું ? એ તો સાસરે ચાલી જશે. આપણને શો ફાયદો થશે ? આ ખોટી માન્યતાના કારણે શિક્ષણ ક્ષેત્રે મહિલાઓની ઉપસ્થિતિ ઓછી છે. તેથી ઔદ્યોગિક મોરચે પણ એમની ભાગીદારી નહિવત છે. આ ઉપરાંત આપણા દેશમાં સ્ત્રીઓની આર્થિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાની સ્થિતિ માટે બીજા પરિબળો પણ અસર કરે છે. ભારતના કોઈ પછાત ક્ષેત્રની એક નિમ્ન જાતિની મહિલાને આત્મોત્થાન માટે જાતિ, વર્ગ, ક્ષેત્રીય વિષમતા અને લિંગ-ભેદ જેવા પરિબળોનો સામનો કરવો પડે છે. તેથી મહિલાઓ શૈક્ષણિક રીતે મજબૂત બને એ આવશ્યક છે. જો આમ થશે તો મહિલા સશક્તિકરણ તો આપોઆપ થશે. શિક્ષણ પ્રાપ્તિમાં દેશનું સ્થાન ૧૧રમું હોય એ સ્થિતિ ખૂબ દયનીય છે. માત્ર સૂત્રો આપવાથી આ અસમાનતા દૂર થવાની નથી. એ માટે સરકારે નવી શિક્ષણ નીતિ, નિયમો લાગુ કરવા પડશે. શાળા-કોલેજા, શિક્ષણના સાચા ધામ બને એ જોવું પડશે. બદલાતા જતા યુગ અને ટેકનોલોજીને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્સ ડિઝાઈન કરવા પડશે. છોકરા-છોકરીઓ બંનેને શિક્ષણની સમાન તકો આપવી પડશે. ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી તો મહિલાઓની સ્થિતિ થોડી ઘણી પણ સારી છે પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મહિલાઓની સંખ્યા ખૂબ ઓછી છે. છોકરીઓ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના કોર્સ ભણે અને તેઓ આગળ વધે એવા પ્રયાસ કરવા પડશે.
આરોગ્ય ક્ષેત્રે આપણો નંબર લગભગ છેલ્લે કહી શકાય એવું ૧૪૧મું હતું. આ શરમજનક બાબત છે. દેશના ભવિષ્યનો આધાર લોકોની તંદુરસ્તી ઉપર હોય છે. રોગી સમાજ કયારેય પ્રગતિ કરી શકે નહીં. દેશને પ્રગતિના પંથે લઈ જવો હોય તો સરકારે લોકોના આરોગ્યની સુવિધાઓ વધારવી રહી.
યુરોપ અને અમેરિકામાં થોડા વર્ષો પૂર્વે મહિલાઓની સ્વતંત્રતા ચળવળો કે જે 'ફેમીનીઝમ' નામે ઓળખાય છે એનો પ્રભાવ ત્યાં તો થોડો ઘણો પડયો છે પરંતુ ભારત જેવા દેશોમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિમાં સુધારા માટેની ચળવળોનો કોઈ પ્રભાવ જોવા મળ્યો નથી. આધુનિક યુગમાં યુરોપ અમેરિકામાં સ્ત્રીઓ-પુરૃષો સમકક્ષ કાર્યો કરતી થઈ છે. ભારતમાં પણ એમની દેખાદેખ સ્ત્રીઓ ઉચ્ચ હોદ્દા ઉપર બિરાજી રહી છે પરંતુ આ ટકાવારી નગણ્ય છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં સ્ત્રીઓ માટે અલગ અનામત બેઠકો રાખવામાં આવે છે. વિશેષત સરકારી નોકરીઓમાં. ખાનગી કંપનીઓમાં હજી સ્ત્રી અનામત જેવી કોઈ ઘટના જોવા મળતી નથી. ખાનગી ક્ષેત્રમાં સ્ત્રીની આર્થિક કે સામાજિક સ્થિતિ જોવા કરતા એની લાયકાત, પ્રતિભા અને કાર્ય પ્રત્યેની સજ્જતાને ધ્યાનમાં રાખીને નોકરી આપવામાં આવે છે પરંતુ આવી મહિલાઓ તો અપવાદ રૃપ છે. મોટભાગની મહિલાઓ ગરીબ, નિરક્ષર અને ઘરની ચાર દીવાલોમાં કેદ અશકત છે. લિંગ-ભેદ વૈશ્વિક ઘટના છે. વિભિન્ન સંસ્કૃતિઓમાં આના રૃપમાં થોડો ઘણો તફાવત છે. ઘણા વિકસિત દેશોમાં મહિલાઓને મતાધિકાર હજી થોડા સમય પૂર્વે જ અપાયા છે. યુરોપ અને અમેરિકા જેવા આધુનિક ગણાતા દેશોમાં પણ સ્ત્રીઓ સાથે થતાં ચેડાં, બળાત્કાર, અત્યાચાર અને શોષણના કિસ્સાઓ હવે વોટસએપિયા કે ફેસબુકિયા યુગમાં છાનાછપના રહી શકે એમ નથી. ત્યાં આવી સ્થિતિ છે તો ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશોમાં પણ સ્ત્રીઓની એ જ દશા છે.
ઉપનિવેશવાદી શાસન પૂર્વે ભારતીય સમાજ સંપૂર્ણપણે પુરૃષપ્રધાન સમાજ હતો, મણિપુર કે નાગાલેન્ડના એકલ-દોકલ રાજ્યોને બાદ કરતા આજે પણ  આપણે પુરૃષપ્રધાન સમાજમાં જ જીવીએ છીએે. જ્યાં સ્ત્રી-પુરૃષના વર્ચસ્વ હેઠળ જીવન વ્યતીત કરતી હતી. આજે પણ સ્ત્રીઓની સ્થિતિમાં ઝાઝો ફરક પડયો નથી. કહેવા ખાતર કહી શકાય કે આધુનિક ટેકનોલોજી અને માહિતી યુગમાં માહિતીની ભારમારને લીધે સ્ત્રીઓ પોતાના અધિકારો અંગે સજાગ થઈ છે અને હવે અન્યાય વિરુદ્ધ બંડ પોકારે છે. એ માટે દેશના કાયદા-કાનૂન અને સંવિધાનનો પણ મહત્ત્વનો રોલ છે. ભારતીય સંવિધાનમાં મહિલાઓને પુરૃષોની જેમ જ સમાન અધિકાર અને અવસર આપવામાં આવ્યા છે અને એમની પ્રગતિ માટેના પ્રબંધો કરવામાં આવ્યા છે. પાછલી સરકારોએ પણ મહિલાઓની સ્થિતિ સુધારવા માટેના કેટલાક પગલાઓ લીધા છે અને કેટલાક વિશેષ કાયદાઓ પસાર કર્યા છે. હાલમાં સરકાર મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે ટ્રીપલ તલાક બિલ લાવવાની વેતરણમાં છે.